Masti

Transport masti kroz organizam

Trigliceridi se u crijevima razlažu na glicerol i masne kiseline. Glicerol i kratkolančane masne kiseline mogu lahko difundirati kroz zid crijeva. Prolaze intestinalne (intestinum - tanko crijevo) ćelije i mogu ići direktno u krv. Veće komponente kao npr. monogliceridi i dugolančane masne kiseline se spajaju u sferne komplekse nazvane micele koje difundiraju u ćelije tankoga crijeva. Tu se one "otpakivaju" i ponovo formiraju veća jedinjenja. Dakle, ćelije zida tankoga crijeva, formiraju nove trigliceride iz monoglicerida i dugolančanih masnih kiselina. Novoformirani trigliceridi, zajedno sa drugim većim lipidnim spojevima (holesterol i fosfolipidi) se pakuju za dalji transport odnosno "prevoz" krvlju. Spajaju se sa specijalnim proteinima formirajući lipoproteinska "prevozna sredstva". Ovim se rješava veliki problem, kako krvlju transportovati lipide koji sami po sebi nisu topivi u vodi.

Postoji nekoliko tipova lipoproteina. Hilomikroni. su lipoproteinske tvorbe čija je uloga transport lipida, dospjelih hranom, iz probavnoga sistema u organizam. Sadrže uglavnom trigliceride. Ćelije organizma uzimaju lipide iz hilomikrona, te oni postaju sve manji. Na kraju ostane samo proteinska komponenta sa malo lipida, koje ćelije jetre uzmu i potpuno razgrade.

Sa druge strane, ćelije jetre sintetiziraju lipoproteine koje će transportovati u organizam. Ove ćelije uzimaju iz krvi slobodne masne kiseline i koriste ih za spravljanje drugih masnih kiselina, holesterola, i drugih komponenti. Isto tako, ako imaju na raspolaganju ugljene hidrate, proteine ili alkohol, mogu ih koristiti za pravljenje lipida.

U ostatak organizma, lipidi iz jetre idu upakovani u VLDL (very-low-density-lipoprotein) - lipoproteini veoma niske gustoće.

Kako ovi lipoproteini putuj kroz organizam, ćelije iz njih zimaju trigliceride smanjujući veličinu VLDL.
Cirkulišući krvlju, sakupljaju holesterol iz drugih lipoproteina koji se nalazi u krvi i postaju lipoproteini niske gustoće tzv. LDL low density lipoproteins.
LDL cirkulišu dalje organizmom. Svoj sadržaj čine dostupnim svim ćelijama organizma, uključujući mišićne ćelije, ćelije srčanoga mića, ćelije mliječnih žlijezda, te ćelije masnog tkiva gdje se masti deponuju.
Tkivne ćelije iz LDL Ćelije iz njih uzimaju trigliceride, a također holesterol od koga grade ćelijski zid - membranu.
Ćelije jetre imaju specijalne receptore za LDL, koji sakupljaju i metabolički razgrađuju. To je najvažniji mehanizam kontrole koncentracije holesterola u krvi.

Na drugome kraju, ćelije organizma nakon što uzmu glicerol i masne kiseline, mogu otpuštati holesterol i fosfolipideu krv. Jetra pravi posebni lipoprotein visoke gustoće HDL za transport holesterola i fosfolipida od ćelija organizma natrag ka jetri gdje se "reciklira" ili odlaže.

Ukratko:
Sva četiri tipa lipoproteina nose sve vrste lipida: trigliceride, fosfolipide i holesterol, ali su hilomikroni najveći i najbogatiji trigliceridima, dok je LDL najbogatiji holesterolom.

Odnos LDL i HDL ima utjecaj na zdravlje srca i krvnih suda. Visoke koncentracije LDL su povezane sa visokim stepenom rizika od ateroskleroze, srčanoga i moždanog udara, visokoga krvnoga pritisaka, dok visoke koncentracije HDL nose smanjeni rizik od pomenutih oboljenja.

Zato se LDL nazivaju "loše" a HDL "dobre" masnoće. (Radi lakšega pamćenja L DL se može pamtiti kao "Loši" lipoprotein, za razliku od "dobrog" HDL - lipoproteina visoke gustoće).

Niskokalorična ishrana, neke namirnice, vitamini, minerali te nezasićene masne kiseline (npr. omega-3), smanjuju nivo LDL i poovečavaju nivo HDL u organizmu.

Lipoproteini su podijeljeni na osnovu svoje gustoće. Podjelu su napravili biohemičari u svojim laboratorijama. Uzorak krvi koji se analizira, stavlja se u laboratorisjku centrifugu. Nakon centrifugiranja, najlakša frakcija, a to je ona bogata mastima ostaje na površini, dok najteža, bogata proteinima ostaje na dnu. Dakle lipoproteini bogati mastima imaju malu gustoću, a oni bogati proteinima imaju veliku gustoću.

VLDL - lipoproteini jako niske gustoće. Primarno se formiraju u jetri, za transport lipida u različita tkiva. Građeni su uglavnom od triglicerida.

LDL - lipoproteini niskog stepena gustoće, koji se formiranju kao derivat VLDL, nakon što ćelije iz njih uklone triglicerice. Građeni su uglavnom od holesterola¸

HDL - lipoproteini visokoga stepena gustoće. To je tip lipoproteina koji transportuje holesterol iz perifernih ćelija organizma natrag u jetru. Građeni su uglavnom od proteina.

Da bi laboratorijski nalaz bio valjan, neophodno je pridržavati se sljedećega pravila: biti na normalnoj ishrani najmanje 3 sedmice i bez obroka najmanje 14 sahata prije uzimanja uzorka krvi za laboratorijsko testiranje. Normalne vrijednosti koje se daju za pojedine lipidne komponente su prosječne vrijednosti i odnose se na odraslu zdravu populaciju u našim krajevima.

Navedene su referentne vrijednosti za: trigliceride, slobodne masne kiseline (free fattyacid FFA), holestereol ukupni, zatim za takozvane lipoproteine visoke gustoće, high density lipoproteine, ,[HDL(lipoprotein), HDLC-holesterol, HDLP- fosfolipidi ], niske gustoće, low density lipoproteine [LDL (lipoproteini), LDLC (holesterol), LDLPL (fosfolipidi)] i very low density lipoproteine [VLDL (lipoprotein vrlo niske gustine), VLDLC (holesterol) , VLDLPL - fosfolipidi].