PSIHOLOŠKI EFEKTI INDUSTRIJSKIH TOKSINA
Nurka Pranjić
Katedra za Medicinu rada Medicinskog fakulteta Univerziteta u Tuzli, Tuzla, Bosna i Hercegovina

Uvod

O poremećajima ličnosti kao mentalnim profesionalnim oboljenjima ne govori se često sa entuzijazmom iako se ima uporište u naučnim istraživanjima. Zahvaljujući novim otkrićima u genetici, naučnim istraživanjima u oblasti centralnog nervnog sistema i psihijatriji, mentalne bolesti nisu više daleka, zastrašujuća misterija. Slabost memorije i konfuzija, te različiti mentalni poremećaji mogu biti posljedica toksičnih efekata usljed ekspozicije različitim hemikalijama. U Americi 137 radnika umire svaki dan od "profesionalno-zavisnog" oboljenja. To je osam puta veći broj u odnosu na broj povreda na radu. Ta oboljenja su uglavnom uzrokovana prisistvom hemikalija na radnom mjestu.

Najčešće opisivani simptomi u uslovima hronične izloženost kemijskim materijama su: smetnje u koncentraciji, pospanost i omamljenost, koji opet dovode do poteškoća ili nemogućnosti obavljanja radnih zadataka, ili pak mogu prouzrokovati povrede na radu. Vrlo često su posljedica izloženosti različitim isparenjima kao što su benzin, ugljen disulfid, tetrahloretilen, metan, metilmerkaptan, stiren i drugi. Veoma značajni neurotoksini su metali, osobito olovo i živa. Stalno prisutni simptomi uz kontinuiranu izloženost hemikalijama u radnom ambijentu vremenom će odvesti radnika u bolest centralnog nervnog sistema. U tim slučajevima naglašeni su poremećaji ponašanja i kognicije, ali konačno se dijagnosticira nespecifično oboljenje kao što je depresivni ili anksiozni poremećaj, afektivni poremećaj, sindrom žalovanja, psihotična stanja, Morbus Parkinson ili čak Alzhajmerova bolest. Nerijetko čujemo da se moleri, lakireri, slikari, tapetari, te radnici koji rade u tvornici obuće žale na nespecifične psihičke poremećaje.

Sindrom multiple kemijske osjetljivosti ili kemijski AIDS

Kao posebna osebujnost u djelovanju hemijskih materija je ekološka bolest, multipla hemijska osjetljivost ili kemijski AIDS (ili Sindrom bolesne zgrade), a manifestira se različitim reakcijama na nadražaj iz životne okoline. Specijalisti medicine rada, alergolozi i psihijatri, koji su naučno opredijeljeni, u novije vrijeme naglašavaju pojam hronične multiple preosjetljivosti (MCS). Osobe oboljele od MCS trpe od psihičkih poremećaja kao što su depresija, anksiozne reakcije i somatski problemi. Poremećaji su tjelesne reakcije na stres. MCS predstavlja ponovljenu ekspoziciju malim koncentracijama hemikalija ili pojedinačnim visokim koncentracijama, kao agenasa iz životne i radne okoline, koja dovodi organizam u stanje malfunkcije imunosti.

Specifični efekti industrijskih toksina

Veoma je važno poznavati specifične psihičke poremećaje određenih industrijskih toksina, kao i metod kojim se mogu prepoznati. Postavlja se pitanje koji psihološki inventori izabrati da bi smo mogli razlikovati specifične simptome ekspozicije/intoksikacije određenom hemikalijom, naravno uvijek u korelaciji sa parametrima monitoringa te kemikalije. U uslovima profesionalne ekspozicije hemijskim agensima možemo razlikovati akutna, akcindentalna trovanja, ili pak najčešće kronična kao posljedicu dugotrajne ekspozicije različitim koncentracijama industrijskih toksina. Nadalje treba istaći da rezultati testova uvijek ovise o dobi, trajanju ekspozicije i obrazovnom nivou izloženih, a alkoholna ili ovisnost o psihoaktivnim supstancama, kao i upotreba medikamenata mogu biti zbunjujuće varijable. U psihološkom testiranju važno je poznavati i prethodnu porodičnu opterećenost mentalnim poremećajima i psihičkim oboljenjima. S druge strane problem predstavlja to što se veoma rijetko dešava da su psihičke promjene koje otkrijemo u korelaciji s biološkim monitoriranim koncentracijama hemikalije.

Živa

Ne zna se zašto, ali primarni simptomi kod intoksikacije živom se očituju na intelektualnom i biohevioralnom planu, a kod oštećenja korteksa promjene su na integrativnoj funkciji mozga. Dolazi do promjene ličnosti, nervoze, tremora i čak demencije. Kada nervne stanice budu oštećene živinim parama naruši se sistem prenosa informacija. A "Ludi šeširdžija ili "Eretizam" je poznati psihijatrijski sindrom koji se odlikuje širokim opsegom neuroloških i psihijatrijskih oštećenja: deficitom pažnje i koncentracije, anksioznošću, agitacijom, emocionalnom nestabilnošću, glavoboljom, oštećenom motornom funkcijom, oslabljenom memorijom i sposobnošću učenja, depresijom, halucinacijama, tremorom, mentalnom retardacijom. Jedna od manifestacija hroničnog merkurijalizma je tremor. Po nekim autorima može se razviti Alzheimer-ova bolest.

Istraživanje provedeno u Tuzli obuhvatilo je 46 radnika hloralkalne elektrolize dobi od 39,36±5,94 godina, koji su bili izloženi parama žive 16,06±4,29 godina. Kumulativni index žive u urinu radnika bio je 155,32±95,02 mg/g creatinina, a TWA/TLV= 0,12 mg/m3/0,025 mg/m3. Testirane su bihevioralne, psihomotorne i kognitivne funkcije. Korištena su slijedeća psihološka testiranja: Minnesota multifazni psihološki inventori (MMPI-2), Purdue- test inteligencije (standardni u trajanju od 25 minuta, i adaptirani u trajanju od 10 minuta), likovni-motor gestalt test Benders (BGT), i Eysenck Personality Inventori (EPQ). Rezultati su upoređeni s rezultatima testiranja u 32 radnika izložena malim koncentracijama žive (rade u krugu fabrike, vani). Upotrebom MMPI upitnika otkrili smo prisutnost depresija-hipohondrija simptoma s naglašenim skalama histerije, shizoidnosti i psihoastenije, a sve u korelaciji s koncentracijama žive u urinu. Prema Eisenck upitniku osobe kronično izložene relativno visokim koncentracijama para žive su introvertne osobe. Od poremećaja kognitivnih funkcija bili su ispoljeni poremećaji pamćenja, poremećaj koncentracije i perceptualne organizacije, a identificirani su Likovnim Gestalt- testom. Ovim testom je takođe zabilježen i fini tremor u 34 od 46 radnika. Pojava tremora bila je u korelaciji s koncentraciji žive u krvi, ali ne i dužine trajanja ekspozicije. Porastom koncentracije žive u krvi iznad 3.6 µg/dl radnici zbog tremora nisu bili sposobni ni na djelomično obavljanje radnih zadataka.
Najpreciznija testiranje izloženih živi su: WAIS, Eisenck personalni upitnik, Gestalt likovni test i Santa Ana.

Olovo

Mentalni poremećaji kao rezultat ekspozicije olovu zaokupljaju posebnu pažnju poslednjih godina. Osobit značaj predstavlja otkrivanje subkliničkih efekata u uslovima kronične izloženosti malim koncentracijama olova. Međutim još uvijek ne postoje ujednačeni opisi poremećaja ponašanja.

U skupini radnika koji rade pored visokih peći vrijednosti cink-protoporfirina, kao znak dugoročne izloženosti olovu, bili su u korelaciji s karakteristikama intelektualnog funkcioniranja, ali ne i testova koordinacije. Radnici čije su vrijednosti olova u krvi prelazile vrijednosti 70µg/100 ml bili su značajno lošiji u testovima inteligencije i značajno sporiji s karakteristikama nespretnosti u različitim testovima koji kontroliraju brzinu psihomotornih funkcija. Međutim, može se otkriti poremećaj vizualne percepcije u radnika koji su kronično izloženi olovu, u kojih vrijednosti olova u krvi nikad nisu prelazile 70µg/100ml,odnosno TWA 32±1170µg/100ml.
Uposlenici profesionalno izloženi olovu prema Eisenck inventaru ličnosti izražavaju visok stupanj neuroticizma, ali ne u korelaciji s koncentracijama olova u krvi. Oni koji su izloženi prekomjernim toksičnim koncentracijama olovu imaju tremor, usporene reakcije koordinacije i značajna oštećenja sluha.

Najveće žrtve ekspozicije olovu su djeca. Hroničnu intoksikaciju čine poremećaji ponašanja, reducirana sposobnost pažnje, impulsivna ličnost s nekontroliranim ponašanjem, smanjen količnik inteligencije.
Test Santa Ana i Wechsler-ova skala se koriste kao najprecizniji testovi u ocjeni vidne percepcije, perceptualne organizacije i logičkog pamćenja.

Ugljen disulfid

Kronična izloženost ugljen disulfidu (CS2) dovodi do vaskularnih poremećaja i simptoma od strane CNS-a. Može se razviti Morbus Parkinson. Međutim najuočljiviji mentalni poremećaji su: smušenost, konfuzija i ponekad poremećaji ponašanja. Najčešće se javlja u uposlenika industrije viskoznih vlakana.

U električara dobi od 28 godina, koji je 6 dana u sedmici instalirao CS2 monitore i bio izložen prekomjernim koncentracijama CS2 isparenja, pojavili su se mentalni poremećaji. On se vrlo često vraćao kući s peckanjem u očima i osjećajem mučnine. U porodici su primijetili promjene u njegovom ponašanju: razdražljivost, zaboravnost, depresivnost. Izgubio je interes za druženje i rekreativne aktivnosti. Pokazivao je oslabljenu koncentraciju i pažnju u psihološkom testiranju (test- Neisser kasno istraživanje). Nakon toga u električara se razvio tremor.

Predloženi test u izloženih CS2 je Wechsler-ova skala (WAIS) kojom se otkrivaju tri karakteristike poremećaja: redukcija psihomotornih sposobnosti, smetnje koordinacije i smanjenu sposobnost učenja simbola izraženih brojevima.

Trichloretilen

Intoksikacija se dešava najčešće akcidentalno. Može se razviti u automehaničara pri čišćenju karburatora, kada oni udišu prekomjerne koncentracije trihloretilena. Efekti intoksikacije su slabost upamćivanja, periferna neuropatija, slabost i bolovi u mišićima koji mogu perzistirati i 2 godine nakon intoksikacije.

Perhloretilen

Profesionalno perhlretilenu su izloženi kompresoristi. Pokazuju loše rezultate u testovima Santa Ana, i WAIS-u. Uočene su razlike u jutarnjim i popodnevnim testiranjima, pa ovu kroničnu ekspoziciju odlikuje zamor, kao i eksplozivnost, te loši rezultati u testovima koordinacije.

Stiren Stirenu hronično izloženi radnici, više od 7 godina, žale se na glavobolju, i smeta im svjetlost. Općenito radnici izloženi stirenu imaju oštećenja u psihomotornim funkcijama, svojstvene su im nepažnja, sporost, i poremećaji vidne percepcije. Ako postoji 7- satna ekspozicija stirenu nivoa od 375 ppm dolazi do otežane spretnosti ruku, poremećaji audio-vizualne percepcije. Ne otkrivaju se poremećaji pamćenja i intelektualnih sposobnosti. Preporučuje se Bourdon-Wiersma Vigilance test i Mira test.

Pesticidi

U akutnom otrovanju organofosfornim pesticidima razvija se konfuzija. Međutim u uslovima profesionalne ekspozicije može se otkriti usporen tok mišljenja, oslabljena sposobnost brojenja, i poremećaji pamćenja.

Benzin

Dugotrajna i kontinuirana izloženost isparljivim sastojcima benzina može rezultirati poremećajima i znacima demencije, promjenama mentalnog statusa, i ponekad trajnom organskom psihozom. Profesionalna ekspozicija benzinu i tetraetilnom olovu udružena je sa brojnim psiho-neurološkim znacima uključujući efekte na intelektualni kapacitet, modifikovane psihomotorne i vidno-motorne funkcije, osiromašenu memoriju.

U radnika zaposlenih na benzinskim stanicama u Tuzli znaci mentalnih poremećaja testirani su standardnim testovima: test za vizualnu-motornu sposobnost (Bonardel, logični slijed slaganja diskova), test ličnosti MMPI-2, i Purdue Pegboard-standardni test inteligencije. Najučestaliji CNS-simptomi u radnika dugotrajno izloženih benzinu bili su: glavobolja, umor, nepovjerenje i promjene sna. U psihološkim analizama testa inteligencije upotrebom Purdue- Pegboard testa, nisu otkrivene statistički značajne razlike u odnosu na kontrolnu skupinu. Upotrebom Bonardel-ovog testa otkriveno je da radnici dugotrajno izloženi benzinu imaju poteškoće u misaonoj koncentraciji i vizuelnoj motornoj spretnosti u uporedbi sa kontrolnim skupinama. Ovim radnicima treba značajno više vremena da obave zadatake testa (172,0 ±69,16 sec). Dakle radi se o kognitivnom poremećaju koji predstavlja sniženu psiho-motornu sposobnost. Prema MMPI-2, radnici dugotrajno izloženi parama benzina imaju visoke skorove za slijedeće MMPI scale: scalu mržnje, skalu čudnih odgovora, kontrolnu, skale: hipohondrije, depresije i histerije.

Zaključak

Postoji 7 kategorija neurobihevioralnih poremećaja koji su udruženi s intoksikacijom industrijskih toksina. Oni uključuju psihološka testiranja područja mehaničkog i logičkog pamćenja, inteligencije i pažnje, spretnosti, koordinacije, testovi za vrijeme reakcije, i testovi ličnosti. Princip otkrivanja poremećaja je otežan izborom standardnoh testova za pojedine specifične psihološke poremećaje.

Tabela 1. Najčešće upotrebljavani standardni testovi u identifikaciji mentalnih poremećaja izazvanih djelovanjem industrijskih toksina

  1. Testovi pamćenja
    •  A. Wecshler -ova skala pamćenja
    •  Podtestovi: lična informiranost, orjentacija, mentalna kontrola, logičko pamćenje, mehaničko pamćenje, vizualne percepcije, uporednog udruženog učenja

  2. Podtestovi: inteligencije
    •  A. Wecshler -ova skala inteligencije za odrasle (WAIS)
    •  Podtestovi: informacija, provjera mišljenja, artmetika, sličnost, orjentacija prstiju, vidna percepcija, uporedno udruženo učenje

  3. Testovi provjere pažnje
    •  A. Test kontinuiranog izvođenja (COT)
    •  B. Bourdon- Wiersma test pažnje
    •  C. Neisser kasno istraživanje

  4. Testovi spretnosti i koordinacije oko-ruka
    •  A. Santa Ana test spretnosti
    •  B. Flanagan test koordinacije
    •  C. Michigan- oko-ruka test koordinacije
    •  D. Test spretnosti kucanja (Finger tapping test)

  5. Test provjere vremena reakcije (odgovora)
    •  A. Prosti
    •  B. Izbor

  6. Test psihomotornih funkcija
    •  A. Mira test
    •  B. Prst-simbol zadatak zamjena
    •  C. Likovni Gesthalt test

  7. Test ličnosti
    •  A. Eysenck Personality inventory
    •  B. Rorschach test
    •  C. Test tona osjećaja (Feeling-tone Checklist)

Literatura:

  1. CPSC document- Behavioural toxicology- Mercury Vapours are Hazardous. Consumer Product Safety Commission; Washington: U.S. Department of Health-Education and Welfare 1999; 74: 26.
  2. Stewart DE, Raskin J. Psychiatric assessment of patients with 20th century disease ("total allergy syndrome"). Canada Med Assoc J 1985; 33: 1001-1100.
  3. Simon GE. Imunological, psychological and neuropsychological factors in multiple chemical sensitivity: A controled study. Ann Intern Med 1993;119: 97-103.
  4. Kishi R, Doi R, Fukuchy Y. Residual neurobehavioural effects associated with chronic exposure to mercury vapour. Occupational Environmental Medicine 1994; 51: 35-41.
  5. Stokinger HE. The metals. in Clayton FE (eds.) Industrial Hygiene and Toxicology. New York: John Wiley and Sons, 1981; 1778-1791.
  6. Treibig G, Buttner J. Neurotoxic occupational substances: Metal and their compounds. Zentbl fur Bacterial Microbial and Hygiene 1983; 177: 11-36.
  7. Pranjić N, Sinanović O, Jakubović R. Assessment of chronic neuropsychological effects of mercury vapour poisoning in chloral-alkali plant workers. Bosnian Journal of basic medical sciences 2002; 1-2: 29-35.
  8. Pranjić N, Tahirović H. Otrovanje živom. u Tahirović H (ur.) Klinička toksikologija u pedijatriji. Univerzitet u Tuzli Medicinski fakultet, Tuzla 2002; 48-50.
  9. Pranjić N, Sinanović O, Jakubović R. Chronic psychological effects of exposure to mercury vapour in chlorine alkali plant workers. La medicina del lavoro (in stamp).
  10. Pranjić N. Otrovanja olovom. u Tahirović H (ur.) Klinička toksikologija u pedijatriji. Univerzitet u Tuzli Medicinski fakultet, Tuzla 2002; 48-50.
  11. Tutle Tc, Reed DE, Grether CB. Behavioral, neurological and psychological effects of carbon disulfide exposure. Review and evaluation. Interim report for NIOSH Contract HSM-99-73-35. Colunbia, Maryland: Westinghouse Behavioral Safety Centre; 1973.
  12. Spencer PS, Schaumburg HH, Sabry MI, Veronesi B. The enlarging view of hexacarbon neurotoxicity. CRC Crit Rev Toxicol 1980; 7: 279.
  13. Lorimer WV, Lilis R, Nicholson WJ. Clinical studies of styrene workers: initial findings. Environ Health Perspect 1976; 17: 171-181.
  14. Wong O, Harris F, Smith TJ. Health effects of gasoline exposure. Environ Health Perspect 1993; 101(suppl 6): 111-114.
  15. Pranjić N, Mujagić H, Nurkić M, Karamehić J, Pavlović S. Assessment of health effects in workers at gasoline station. Bosnian Journal of basic medical sciences 2002; 1-2: 35-48.
  16. Tenebain M. Leaded gasoline:the role of tetraethyl lead. Human Exper Toxicol 1997; 16 (4):217-222.
  17. Avdibegović E, Pavlović S, Sinanović O. Structural brain changes and cognitive impairments in patients with depresive disorders. Neurologia Croatica 2000; 49: 65-66.
  18. Rosemary B, Schwarzer R. Environmental worry scale EWS. Freie University of Berlin. Department of health Psychology; 1991.
  19. Rafael AJ, Reidenberg N. Advanced Psycho- diagnostic interpretation of the Bender Gestalt Test: Adults and Children; 1992.
  20. Summary
    PSICHOLOGICAL EFFECTS OF INDUSTRIAL TOXINS

    The most frequently reported behavioural-effects of neurotoxins are a disturbance in psychomotor functioning. Ordinarily, this is characterised by a delay or slowness in response time, clumsy or awkward eye-hand co-ordination or dexterity or a combination of these. Diminished attention or vigilance has also been found mainly during tasks requiring a motor response. An exception to this is the effect of CS2 exposure on the Neisser Letter Search Vigilance Test, which is not primarily a motor task. The review of the literature suggests that when a behavioural disturbance is found, it is most likely to be one which has a major component regardless of the toxin studied.

    Aside from those of psychomotor functioning, the most frequently, found effects of neurotoxins are nonspecific behavioral disturbance. These range for neurasthenic symptoms and mild depression to flagrant toxic psychosis. The latter is most characteristic of acute solvent poisoning, CS2 or tetraethil lead. The repeated reference to neurasthenic symptoms in chronic low level exposure to neurotoxins predating onset of more frank clinical symptomatology deserves attention. The impression conveyed by prior work is not that such symptoms do not exist, but that efforts to measure them reliably have been difficult. Development of reliable and effective measures of these symptoms offers a promising avenue for investigation of early effects toxins. To be sure, other behavioral effects of industrial toxins have been reported. In some cases, these effects have been more purely on sensory functions such as auditory threshold or visual perception. In other cases, effects on higher cortical functioning have been reported. A decline in intellectual functioning and particularly memory tends to be found, if at all, in cases of acute poisoning, except when solvent are the toxic agent. Moreover, there is some evidence that a decline in higher cortical functions may be more readily observed with solvents rather than in chronic metal exposure such as with lead. The disastrous of lead on mental development in children are well documented.

    Behavioral effects of neurotoxins vary in clinical features depending upon the particular substance and intensity of exposure. Acute intoxication often produces symptoms such as dizziness, confusion, lethargy, and motor in-co-ordination. Sub-acute and chronic exposure results in changes in those functions concerned with memory and problem solving ability. Low-level exposure results in the accumulation of tissue concentrations of the toxic material. There are seven categories of mental disturbance, which have been found in association with intoxicating levels of certain substances. These include memory, overall intelligence and problem solving, sustained attention, dexterity and eye-hand coordination, reaction time, psychomotor function, and test of personality or mood.

HOME PAGE